Tết Nguyên đán và những giá trị không thể phai mờ
Mỗi khi những cành đào bắt đầu khoe sắc hồng, những chậu mai vàng rực rỡ được bày bán khắp phố phường, lòng người Việt lại không khỏi nôn nao, háo hức. Tết Nguyên đán, hay còn gọi là Tết cổ truyền, không chỉ là khoảnh khắc giao thời giữa năm cũ và năm mới, mà còn là dịp để mọi người sum vầy, là lúc những giá trị văn hóa truyền thống được thể hiện một cách trọn vẹn và sâu sắc nhất. Đây là linh hồn, là bản sắc của dân tộc đã được gìn giữ qua hàng ngàn năm lịch sử.
Trong nhịp sống hiện đại hối hả, có thể một vài phong tục đã được giản lược đi, nhưng ý nghĩa cốt lõi của chúng vẫn còn vẹn nguyên. Cùng Kênh Đời Sống điểm lại những phong tục ngày Tết truyền thống quen thuộc, để hiểu hơn, yêu hơn và cùng nhau gìn giữ những nét đẹp văn hóa vô giá này nhé!
Giai đoạn chuẩn bị tết – Không khí rộn ràng khắp nơi
Không khí Tết không chỉ đến vào ngày mùng 1, mà nó đã len lỏi vào từng góc nhà, con phố từ rất sớm, bắt đầu bằng những hoạt động chuẩn bị tất bật nhưng đầy ý nghĩa.
Tục cúng ông Công ông Táo (23 tháng Chạp)
Theo tín ngưỡng dân gian, ngày 23 tháng Chạp hàng năm là ngày các vị Táo quân (gồm 2 ông 1 bà) sẽ cưỡi cá chép bay về trời để bẩm báo với Ngọc Hoàng Thượng Đế mọi việc tốt xấu của gia chủ trong suốt một năm qua. Vì vậy, các gia đình thường làm một mâm cỗ thịnh soạn để tiễn các vị Táo quân “lên chầu trời”.
Mâm cúng thường có xôi, gà, các món mặn và đặc biệt không thể thiếu bộ mũ áo Táo quân bằng giấy và cá chép. Cá chép có thể là cá sống được thả ra sông, hồ sau khi cúng với ý nghĩa “cá chép hóa rồng” đưa Táo quân về trời, hoặc là cá chép giấy được hóa cùng vàng mã. Phong tục này thể hiện lòng biết ơn các vị thần đã cai quản bếp núc, giữ cho gia đình luôn ấm êm, no đủ, đồng thời cũng là lời nhắc nhở mọi người sống tốt hơn trong năm mới.
Dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa
Sau khi tiễn ông Táo, các gia đình sẽ bắt tay vào việc tổng vệ sinh nhà cửa. Mọi ngóc ngách trong nhà đều được lau chùi sạch sẽ, những đồ vật cũ hỏng được bỏ đi. Người xưa quan niệm rằng, việc dọn dẹp này không chỉ làm cho ngôi nhà sạch đẹp để đón năm mới, mà còn mang ý nghĩa xua đi những điều không may, những cái cũ kỹ của năm cũ để chào đón những tài lộc, may mắn của năm mới.
Sau khi dọn dẹp, nhà cửa sẽ được trang hoàng lộng lẫy. Cành đào hồng thắm ở miền Bắc, cành mai vàng rực rỡ ở miền Nam, cây quất trĩu quả tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy. Cùng với đó là những câu đối đỏ, những bức tranh Đông Hồ, những lồng đèn… tất cả tạo nên một không gian ấm cúng, rực rỡ và tràn ngập không khí xuân.
Gói bánh chưng, bánh tét
“Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”. Bánh chưng, bánh tét là linh hồn của mâm cỗ ngày Tết. Tục gói bánh chưng bắt nguồn từ sự tích “Lang Liêu” thời Hùng Vương, thể hiện lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và triết lý “trời tròn đất vuông”.
Ngày nay, dù nhiều gia đình chọn mua bánh gói sẵn cho tiện lợi, nhưng hình ảnh cả nhà quây quần bên nồi bánh chưng nghi ngút khói trên bếp lửa hồng vẫn là một ký ức đẹp đẽ và ấm áp không thể nào quên. Đó là lúc ông bà dạy con cháu cách lau lá, gói bánh, là lúc mọi người cùng nhau trò chuyện, chia sẻ những câu chuyện của năm cũ bên ánh lửa bập bùng, tạo nên sự gắn kết thiêng liêng giữa các thế hệ.
Chuẩn bị mâm ngũ quả
Mâm ngũ quả dâng lên bàn thờ tổ tiên là một phần không thể thiếu trong ngày Tết. “Ngũ” tượng trưng cho 5 yếu tố Ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) và cũng là biểu trưng cho ước nguyện của gia chủ về một năm mới an khang, thịnh vượng qua tên gọi và màu sắc của các loại quả.
- Miền Bắc: Thường bày theo thuyết Ngũ hành với các loại quả như chuối xanh (tượng trưng cho sự sum vầy), bưởi vàng (viên mãn), phật thủ, hồng hoặc ớt đỏ (may mắn), lê trắng (thanh khiết), mận hoặc đào (thăng tiến).
- Miền Nam: Thường bày theo mong muốn “Cầu Sung Vừa Đủ Xài” với các loại quả tương ứng là mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài. Người miền Nam thường kiêng chuối (vì đọc lái giống “chúi” xuống) hay cam, quýt (quýt làm cam chịu).
Những phong tục chính trong ba ngày Tết
Đây là khoảng thời gian quan trọng nhất của Tết, khi mọi hoạt động đều hướng về gia đình, tổ tiên và những lời chúc tốt đẹp cho năm mới.
Cúng Giao thừa và lễ cúng tất niên
Đêm 30 Tết (hoặc 29 nếu là năm thiếu) là thời điểm thiêng liêng nhất, đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Lễ cúng Giao thừa (còn gọi là lễ Trừ Tịch) được thực hiện vào đúng giờ Tý (từ 23h đến 1h). Các gia đình sẽ chuẩn bị hai mâm cỗ: một mâm cúng trong nhà để dâng lên tổ tiên và một mâm cúng ngoài trời để tiễn các vị quan Hành khiển của năm cũ và đón các vị quan của năm mới đến cai quản hạ giới.
Đây là phút giây mà mọi thành viên trong gia đình cùng đứng trước bàn thờ, thắp nén hương thơm, thành tâm cầu nguyện cho một năm mới bình an, khỏe mạnh và vạn sự như ý.
Tục xông đất đầu năm
Sau thời điểm Giao thừa, người đầu tiên bước vào nhà chúc Tết được gọi là người xông đất (hoặc xông nhà). Người Việt tin rằng, người xông đất sẽ mang lại may mắn hoặc xui xẻo cho cả gia đình trong suốt một năm. Vì vậy, người được chọn thường là người có tính tình vui vẻ, hiền lành, thành đạt và hợp tuổi với gia chủ. Tục lệ này thể hiện niềm tin và hy vọng vào một sự khởi đầu tốt đẹp cho năm mới.
Chúc Tết và mừng tuổi (lì xì)
Sáng mùng 1, con cháu sẽ tụ họp để chúc Tết ông bà, cha mẹ. Những lời chúc sức khỏe, an khang, thịnh vượng được trao đi trong không khí trang trọng và ấm áp. Sau đó, người lớn sẽ mừng tuổi cho trẻ con và cả những người cao tuổi bằng những phong bao lì xì màu đỏ thắm.
Phong bao lì xì không quan trọng ở số tiền bên trong mà ý nghĩa chính là ở sự may mắn. Màu đỏ của phong bao tượng trưng cho sự may mắn, tốt lành. Tiền mừng tuổi cho trẻ con với mong muốn các bé hay ăn chóng lớn, học hành giỏi giang. Mừng tuổi người già là để chúc các cụ sống lâu trăm tuổi. Đây là một nét đẹp thể hiện sự quan tâm và tình yêu thương giữa các thành viên trong gia đình.
Đi lễ chùa, hái lộc đầu năm
Đi lễ chùa đầu năm là một hoạt động tâm linh quen thuộc của người Việt. Mọi người đến chùa không chỉ để cầu nguyện những điều tốt đẹp cho gia đình, mà còn để tìm về một chốn thanh tịnh, gột rửa những muộn phiền của năm cũ và cảm nhận sự bình yên trong tâm hồn. Sau khi lễ Phật, nhiều người có tục hái lộc, là bẻ một cành cây nhỏ mang về nhà với ý nghĩa rước lộc, rước may mắn của trời đất ban cho trong dịp đầu xuân.
Các phong tục sau Tết vẫn còn vẹn nguyên giá trị
Lễ hóa vàng – tiễn đưa tổ tiên
Lễ hóa vàng thường được thực hiện từ ngày mùng 3 Tết trở đi. Đây là lễ cúng để tiễn ông bà, tổ tiên trở về âm cảnh sau những ngày “ăn Tết” cùng con cháu. Gia chủ sẽ đốt vàng mã, quần áo giấy đã cúng trong mấy ngày Tết. Phong tục này thể hiện lòng tôn kính, hiếu thảo của con cháu đối với nguồn cội, tổ tiên.
Khai bút đầu xuân
Đây là một phong tục đẹp, đặc biệt với giới học sinh, sinh viên và những người làm công việc liên quan đến chữ nghĩa. Sau những ngày nghỉ Tết, người ta sẽ chọn một ngày tốt để thực hiện việc khai bút, viết những con chữ đầu tiên của năm mới. Hành động này mang ý nghĩa cầu mong một năm học hành tấn tới, thi cử đỗ đạt, công việc hanh thông, sự nghiệp phát triển.
Lời kết
Tết Nguyên đán không chỉ là những ngày nghỉ. Đó là một sợi dây vô hình kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối con người với cội nguồn và gắn kết tình thân gia đình. Mỗi phong tục ngày Tết đều chứa đựng những câu chuyện, những triết lý nhân sinh và những ước vọng tốt đẹp. Việc tìm hiểu và gìn giữ những phong tục này chính là cách chúng ta nuôi dưỡng tâm hồn Việt, để cuộc sống dù hiện đại đến đâu vẫn luôn giàu tình cảm và đậm đà bản sắc.
Kênh Đời Sống chúc bạn và gia đình có một cái Tết thật ấm áp, sum vầy và một năm mới an khang, thịnh vượng!
